Historia Zamku Krzy瘸ckiego w Malborku

W pierwszej po這wie XIII wieku, na tereny po這穎ne nad 字odkowym biegiem Nogatu dotar造 pierwsze misje chrystianizacyjne Zakonu Niemieckiego, zwanego tak瞠 krzy瘸ckim. Na pocz徠ku lat 80-tych tego stulecia rozpocz皻o budow zamku zwanego przez braci zakonnych Grodem Marii (niem. Marienburg). W ci庵u niespe軟a trzydziestu lat powsta czworoboczny dom konwentualny z kaplic, kapitularzem, dormitorium, refektarzem, wewn皻rznym dziedzi鎍em i podzamczem od strony p馧nocnej. Z naro瘸 po逝dniowo-zachodniego poprowadzono d逝gi i wysoki ganek do Gdaniska - wie篡 ust瘼owej i jednocze郾ie obronnej. 14 wrze郾ia 1309 roku wielki mistrz Zakonu Siegfried von Feuchtwangen przeni鏀 do Malborka sw鎩 urz康. Zamek awansowa do roli stolicy jednego z najpot篹niejszych pa雟tw na po逝dniowym wybrze簑 Ba速yku. Rych這 okaza這 si, 瞠 w swojej dotychczasowej postaci nie mo瞠 on spe軟ia nowych funkcji. Trwaj帷 blisko czterdzie軼i lat rozbudowa przekszta販i豉 dom konwentualny w silnie umocniony Zamek Wysoki. Otoczony g喚bokimi fosami i kilkoma pier軼ieniami mur闚 obronnych zawiera szereg reprezentacyjnych pomieszcze. M.in.: ko軼i馧 Naj鈍i皻szej Marii Panny powi瘯szony o nowe prezbiterium i po這穎n pod nim kaplic 鈍. Anny - miejsce poch闚k闚 wielkich mistrz闚. Dawne podzamcze tak瞠 uleg這 rozbudowie, staj帷 si obszernym i funkcjonalnym Zamkiem 字ednim dost瘼nym dla rycerzy - go軼i z Europy Zachodniej. Opr鏂z pomieszcze mieszkalnych, znajdowa si tu Wielki Refektarz - najwi瘯sza sala na zamku, przykryta pi瘯nym sklepieniem palmowym, Infirmeria dla starszych i chorych braci oraz Pa豉c Wielkich Mistrz闚. W trakcie wojny trzynastoletniej, w czerwcu 1457 roku Malbork zaj窸y wojska polskie. Zarz康 zamkiem spocz掖 w r瘯ach starosty kr鏊ewskiego i podleg貫go mu burgrabiego. Z licznych XVI - XVIII-wiecznych ilustracji obiektu przeprowadzanych przez urz璠nik闚 dworskich wynika, 瞠 funkcje poszczeg鏊nych jego cz窷ci uleg造 zmianom. Zamek Wysoki przesta by klasztorem a sta si gospodarczym zapleczem twierdzy. Przechowywano tu smo喚, s鏊, piwo, chmiel i inne produkty 篡wno軼iowe. Za這ga wojskowa i kadra urz璠nicza mieszka豉 na Zamku 字ednim. Przedzamcze adaptowano dla potrzeb 軼i郵e militarnych. W Karwanie magazynowano dzia豉, kule i inn bro strzeleck. W basztach i wie瘸ch - beczki z prochem i saletr. Na pocz徠ku XVII wieku niekt鏎e z pomieszcze Pa豉cu Wielkich Mistrz闚 zaadaptowano na apartamenty kr鏊ewskie. Wojny szwedzkie nie spowodowa造 wi瘯szych strat w obr瑿ie g堯wnej warowni. Powa積 szkod by這 natomiast przypadkowe podpalenie dach闚 Zamku Wysokiego w maju 1644 roku. Zniszczeniu uleg造 w闚czas tak瞠 鈔edniowieczne kru瞟anki. Odbudowano je niebawem, lecz w znacznie innych, barokowych formach. W 1647 roku postawiono nowy dach nad ko軼io貫m. Remont pozosta造ch przeci庵a si bardzo d逝go. Doprowadzi這 to do zawalenia si sklepie w skrzydle po逝dniowym i Kapitularzu w 1675 roku. Dopiero w po這wie XVIII wieku, z polecenia kr鏊a Augusta II, po這穎no nowe dachy na Zamku Wysokim, za wie輳 g堯wn zwie鎍zono he軛em z latarni. W latach 1756-67 pomi璠zy ko軼io貫m Naj鈍i皻szej Marii Panny a Zamkiem 字ednim, na miejscu dawnej Wie篡 Kleszej, zbudowano wielki gmach kolegium jezuickiego. Zakon ten w latach 1652-1772 opiekowa si ko軼io貫m zamkowym. Prace budowlane na Zamku 字ednim w ko鎍u XVII i pierwszej po這wie XVIII wieku ogranicza造 si do bie膨cych remont闚 pomieszcze skrzyd豉 p馧nocnego dla potrzeb starostwa, za skrzyd豉 wschodniego dla ekonomii malborskiej. We wrze郾iu 1772 roku Malbork zajmuj wojska pruskie. Kwateruj na Zamku Wysokim, w urz康zonych tu w latach 1737-44 koszarach polskiego regimentu piechoty. Nie by造 one wystarczaj帷o du瞠, tote niebawem rozpocz皻o ich rozbudow. Zamurowano kru瞟anki i wykuto bram w skrzydle po逝dniowym (w stron miasta). Na Zamku 字ednim, w Wielkim Refektarzu, urz康zono sal musztry konnej: powi瘯szono portal g堯wny, zerwano ceramiczn posadzk, zamurowano cz窷 okien. W latach 80-tych w Pa豉cu Wielkich Mistrz闚 pojawi豉 si prz璠zalnia bawe軟y, mieszkania dla tkaczy i szypr闚 rzecznych. Bezpo鈔ednio po wycofaniu si z miasta wojsk napoleo雟kich rozpocz皻o opracowywanie projekt闚 odbudowy obiektu. W 1816 roku powo豉no Zarz康 Odbudowy Zamku w Malborku ("Schlo綌auverwaltung Marienburg"). Prace zainicjowano rok p騧niej od cz窷ciowej przebudowy wschodniej elewacji Pa豉cu Wielkich Mistrz闚. W ich trakcie m.in. wyburzono XVII-wieczn klatk schodow i zrekonstruowano przypa豉cow kaplic 鈍. Katarzyny. W latach 1819-50 kierownikiem rob鏒 by in篡nier architekt August Gersdorff. Pod jego zarz康em, i z pomoc takich os鏏 jak znany malarz i architekt Friedrich von Schinkel, historyk Johannes Voigt oraz malborski pastor i pasjonat dziej闚 Zakonu Ludwig Haebler, dokonano rekonstrukcji zachodniej cz窷ci Zamku 字edniego. W Pa豉cu po usuni璚iu 郵ad闚 po warsztatach tkackich po這穎no nowe, ceramiczne posadzki, za wej軼ia opatrzono drzwiami. W Refektarzach Letnim i Zimowym pojawi造 si nowe witra瞠 ze scenami z dziej闚 Zakonu. W Wielkim Refektarzu odkuto zamurowane okna wschodnie i po這穎no now posadzk. Na Zamku Wysokim prace ograniczy造 si do prze這瞠nia dach闚 i budowy nowego, neogotyckiego zwie鎍zenia wie篡 g堯wnej w 1842 roku. W latach 1868-69 zamek zosta przebadany przez tajnego radc budowalnego Hermanna Blankensteina. Jego praca oraz uroczysto軼i jakie odby造 si w Malborku we wrze郾iu 1872 roku z okazji stulecia powrotu Prus Zachodnich do Kr鏊estwa Pruskiego, spowodowa造 w鈔鏚 historyk闚 sztuki w g喚bi Niemiec now fal zainteresowania dawn stolic Zakonu. W 1881 roku, dzi瘯i aktywnej postawie parlamentarzyst闚 z Prus Wschodnich i Zachodnich, rz康 zdecydowa o rozpocz璚iu odbudowy ko軼io豉 Naj鈍i皻szej Marii Panny na Zamku Wysokim. Rok p騧niej minister wyzna religijnych powo豉 specjaln komisj, kt鏎ej zadaniem by nadz鏎 nad dzia豉lno軼i Zarz康u Odbudowy Zamku. Jednog這郾ie powierzy豉 ona kierownictwo prac m這demu i zdolnemu architektowi Konradowi Emmanuelowi Steinbrechtowi (1849-1923). Jak si okaza這 by on jedn z najwa積iejszych postaci w nowo篡tnych dziejach dawnej stolicy wielkich mistrz闚. Mia on ju za sob praktyk archeologiczn w Grecji (1877) oraz studia nad architektur pa雟twa zakonnego, czego dowodem by豉 interesuj帷a monografia "Thorn im Mittelalter" (1881). Do roku 1900 zako鎍zono zasadnicze prace na Zamku Wysokim. Odbudowano tu szereg najwa積iejszych wn皻rz: ko軼i馧 Naj鈍i皻szej Marii Panny, kaplic 鈍. Anny, Kapitularz, Kuchni, Jadalni i 安ietlic konwentu. Roboty na Zamku 字ednim trwa造 do 1918 roku i przynios造 efekt w postaci restauracji skrzyd豉 wschodniego z kaplic 鈍. Bart這mieja, Wielkiej Komturii, Infirmerii i skrzyd豉 zachodniego z Wielkim Refektarzem. Wyj徠kiem by造 wn皻rza Pa豉cu Wielkich Mistrz闚, kt鏎e pozostawiono w kszta販ie jaki uzyska造 w pierwszej po這wie XIX wieku. Z ko鎍em czerwca 1922 roku, po czterdziestu latach pracy w Malborku, Konrad Steinbrecht przeszed na emerytur. Jego nast瘼c zosta rejencyjny mistrz budowlany Bernhard Schmid (1872-1947), pe軟i帷y jednocze郾ie obowi您ki konserwatora zabytk闚 Prus Zachodnich. Pod jego nadzorem zamek uzyska sw鎩 ostateczny kszta速. Jeszcze w 1922 roku zako鎍zono odbudow kaplicy 鈍. Katarzyny. Cztery lata p騧niej zrekonstruowano mury i wie瞠 bollwerku Plauena, za w 1931 roku sfinalizowano prace przy Bramie Nowej, zwanej te Bram Hindenburga. Odbudowany i wyposa穎ny w szereg neogotyckich mebli obiekt pe軟i w okresie mi璠zywojennym funkcj muzeum wn皻rz, kt鏎e dawa這 zwiedzaj帷ym obraz funkcjonowania 鈔edniowiecznego klasztoru i przybli瘸這 spos鏏 篡cia braci zakonnych. S逝篡造 temu aran瘸cje wystroju poszczeg鏊nych wn皻rz: ko軼io豉 Naj鈍i皻szej Marii Panny, Kapitularza, komnat w skrzydle zachodnim Zamku Wysokiego, kuchni konwentu, Wielkiego Refektarza, itp. Taki spos鏏 potraktowania gotyckiej budowli spotka si z powszechn aprobat spo貫czn. Mieszka鎍y Malborka i okolic dumni byli z faktu posiadania na swoim terenie jedynego w Prusach w pe軟i zrekonstruowanego i tak bogato wyposa穎nego zamku-klasztoru. Przyci庵a on turyst闚 nie tylko z Prus Wschodnich, ale i z g喚bi Niemiec. Do najcenniejszych zbior闚 nale瘸造 militaria, z kt鏎ych wi瘯szo嗆 zakupiono w 1896 roku od znanego wschodniopruskiego kolekcjonera Theodora von Blell. By造 w鈔鏚 nich eksponaty pochodz帷e zar闚no z czas闚 cesarstwa rzymskiego jak i z ko鎍a XIX wieku; bro celtycka i wschodnioazjatycka. Inn kolekcj by造 numizmaty zgromadzone i przekazane zamkowi przez radc tajnego dra Jaqueta w liczbie blisko 10 tysi璚y sztuk. Miasto i zamek bardzo mocno ucierpia造 w trakcie dzia豉 wojennych w 1945 roku. W wyniku ci篹kich walk Grupy Bojowej "Marienburg" z jednostkami 2 rosyjskiej Armii Uderzeniowej, zniszczeniu uleg這 blisko 80 procent zabudowy Starego Miasta. Powa積ie uszkodzone te zosta造 wschodnie partie zespo逝 zamkowego - prezbiterium ko軼io豉 Naj鈍i皻szej Marii Panny z mozaikow figur Marii z Dzieci徠kiem, wie瘸 g堯wna, skrzyd這 wschodnie Zamku 字edniego, zabudowa Przedzamcza. 8 marca wycofuj帷e si oddzia造 niemieckie wysadzi造 w powietrze mosty na Nogacie. 1 stycznia 1961 roku utworzono Muzeum Zamkowe. Decyzj o jego powo豉niu przyspieszy gro幡y po瘸r dach闚 skrzyde zachodniego i p馧nocnego Zamku 字edniego, jaki wybuch 7 wrze郾ia 1959 roku. 3 lipca 1965 roku, w odbudowanym cz窷ciowo skrzydle wschodnim otwarto wystaw bursztyn闚, b璠帷 jednym z magnes闚 przyci庵aj帷ych do Malborka rzesze turyst闚. Atrakcj sta造 si te seanse widowisk "安iat這 i d德i瘯" (od 1980 roku). W grudniu 1997 roku zesp馧 zamkowy wpisany zosta na list 鈍iatowego dziedzictwa kulturowego UNESCO.